در این نشست، استاد محمود یزدانی، ارائه‌دهنده طرح، با تبیین ظرفیت‌های حدیث «خیارالعباد» در حوزه‌های مختلف زندگی انسان، اظهار کرد: این حدیث هم در حوزه ارتباطات و هم در حوزه رفتارهای انسانی، الگوی قابل توجهی برای تحلیل و ارزیابی ارائه می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که می‌توان بر اساس آن، واکنش انسان در برابر رفتارهای نیکوی خود، رفتارهای نامناسب خود، داشته‌ها و نیز رفتارهای نامناسب دیگران را، بررسی کرد.

«خیارالعباد»؛ چک‌لیستی برای ارزیابی فرزانگی

وی با بیان اینکه این روایت می‌تواند مبنای یک پروتکل آموزشی و تربیتی قرار گیرد، افزود: حدیث خیارالعباد نوعی چک‌لیست ارزیابی در اختیار ما می‌گذارد که بر اساس آن می‌توان واکنش‌های فرد را در برابر «امور صادره» (اعمال نیک و بد خود) و «امور وارده» (خوشایندها و ناخوشایندهای بیرونی) سنجید. آرامش و شادکامی انسان به واکنش فرزانگی او در برابر این دو حوزه وابسته است.

یزدانی خاطرنشان کرد: یکی از مهم‌ترین پیام‌های این روایت آن است که انسان باید نسبت به رفتارهای خود آگاه باشد؛ عمل نیک را تقویت کند تا دچار غفلت و غرور نشود و در برابر رفتارهای ناپسند دیگران نیز واکنشی حکیمانه و سنجیده داشته باشد.

چالش اصلی: انتقال از «دانستن» به «توانستن»

در ادامه این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمد مروارید به عنوان ناقد، ضمن تقدیر از جهت‌گیری علمی طرح، بر ضرورت پیوند میان متون اصیل دینی و نیازهای انسان معاصر تأکید کرد و گفت: انتخاب این حدیث به دلیل چینش درونی منظم و ارائه پنج موقعیت و پاسخ، بسیار هوشمندانه بوده است.

وی با طرح یک پرسش بنیادین در روان‌شناسی اسلامی افزود: بسیاری از افراد وضعیت مطلوب را می‌شناسند؛ مثلاً می‌دانند عفو فضیلت است، اما مسئله اصلی این است که چگونه باید از «دانش» به «مهارت عملیاتی» رسید؟ طرح‌های پژوهشی در این حوزه باید به این دغدغه پاسخ دهند که چگونه یک فرد می‌تواند آموزه حدیث را به یک رفتار پایدار در زندگی روزمره تبدیل کند.

لزوم ارتقای طرح از «مدل مفهومی» به «نظریه علمی»

دکتر محمود ملکی، دیگر ناقد این نشست نیز به ابعاد ساختاری و سندی طرح پرداخت و با اشاره به اعتبار بالای این حدیث در منابع معتبری همچون کتاب «کافی»، تصریح کرد: برای دستیابی به یک الگوی عام و تکرارپذیر، باید مرز میان «مدل مفهومی» و «نظریه علمی» روشن شود.

وی تأکید کرد: پژوهشگر باید تبیین کند که علت واکنش‌های فرزانه در برابر پیشامدهای ناخوشایند چیست و چگونه می‌توان این علل را با تبیین روابط علّی، آموزش داد تا طرح از یک نقشه ذهنی به یک نظریه با قابلیت عملیاتی‌سازی ارتقا یابد.

گامی به سوی روان‌شناسی اسلامی

در پایان این نشست، بر این نکته تأکید شد که الگوی استخراج شده از حدیث خیارالعباد، علاوه بر کاربردهای فردی در شخصیت‌شناسی، می‌تواند به‌عنوان یک پروتکل تربیتی در سطح سازمان‌ها و مراکز مشاوره برای ارتقای سلامت روان جامعه و دست‌یابی به شادکامی پایدار مورد استفاده قرار گیرد.